Zapomniane strzały: Józef Zapędzki

Na olimpijskiej strzelnicy w Meksyku trwa konkurencja pistoletu szybkostrzelnego 25 m. Zasady są jasne: zawodnik stoi z bronią w opuszczonej ręce, celuje dopiero po sygnale, a pięć sylwetek pokazuje się tylko na chwilę. Każda pięciostrzałowa seria ma limit czasu: osiem, potem sześć i wreszcie cztery sekundy. Tak rozkłada się całe 60 strzałów. 

Jest 22–23 października 1968 r. Przez dwa dni olimpijczycy walczą o medale. Faworytów jest kilku. Wśród nich wymienia się nazwisko 39-letniego Polaka. To  Józef Zapędzki.

Józef strzela bardzo równo. Konsekwentnie buduje przewagę już pierwszego dnia. Potem jej nie oddaje. Zawody kończy wynikiem 593 punktów. To rekord olimpijski. Bierze złoto. Drugi jest Marcel Roșca z Rumunii. Trzecie miejsce zdobywa Renart Sulejmanow z ZSRR.

Na podium Polak jest wyraźnie poruszony. Z dumą wysłuchuje „Mazurka Dąbrowskiego”. Przyzna potem w rozmowach, że z trudem powstrzymał się od łez.. Emocje brały górę. Za to na strzelnicy potrafi zachować chłodną głowę. W Meksyku, w tych ośmiosekundowych seriach strzela niemal komplet, a w krótszych odcinkach utrzymuje znakomite punktowanie, mimo że presja rośnie wraz z upływającym czasem.

Olimpijski występ Zapędzkiego jest kwintesencją strzeleckiego opanowania. Dla polskiego strzelectwa to zaś pierwszy w historii złoty medal olimpijski.

Za tym tytułem stoi niebywała historia mężczyzny, który udowodnił, że nigdy nie jest zbyt późno, by wejść na szczyt.

11 marca 1929 r., Kazimierówka. W rodzinie Jana i Marii Zapędzkich rodzi się syn. Sielankowe życie chłopca przerywa wojna. Dziesięciolatek trafia do pracy przymusowej. W fabryce maszyn w Zawierciu jest jednym z kilku młodocianych robotników. Frezarka sięga mu do podbródka, z jedzeniem jest kiepsko, a praca przecież ciężka. Do tego ojciec Józka zostaje zatrzymany przez okupanta za pomoc jeńcom. Niemcy wywożą go do obozów koncentracyjnych. Najpierw do Auschwitz, w 1944 do Buchenwaldu, a w kwietniu 1945 do Dachau. W tym ostatnim ginie, postrzelony przez strażnika, kilka dni przed jego wyzwoleniem…

Po wojnie po Józefa zgłasza się Wojsko Polskie. Jest rok 1949. Jeszcze nie myśli o strzelectwie. Poważny sport zaczyna dopiero wtedy, gdy wielu zawodników myśli o końcu kariery. W czasie służby na Dolnym Śląsku zostaje wysłany na obowiązkowe ćwiczenia strzeleckie. Ku zdziwieniu wszystkich obecnych wystrzeliwane przez niego pociski przecinają tarczę w jej centralnym punkcie…

Na początku lat 50. Józef Zapędzki zostaje wysłany na zawody strzeleckie Ligi Przyjaciół Żołnierza w Zielonej Górze. Zalicza pierwszy w życiu start i od razu… zajmuje drugie miejsce! Pod wrażeniem żołnierza jest trener Jan Pietrzak , który chce dać mu szansę w poważniejszych zmaganiach. Ale pojawia się problem. Za Józkiem ciągnie się opinia nałogowego palacza. Wiele lat później w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” tak powie:

Czytaj też: Zapomniane strzały: Tak bardzo nieznany, tak niespodziewany. Władysław Karaś

Rozpoczyna treningi. Samotne. Uważa, że ze strzelaniem jest jak z grą na instrumencie: samemu wypracuje się najwięcej. Więc ćwiczy, czasami nawet do pierwszej w nocy. Cierpliwość przynosi pierwsze efekty – w 1960 roku Józef zostaje mistrzem Polski. Trzy lata później jedzie na mistrzostwa świata.

Pierwszą olimpijską lekcją są dla niego igrzyska w  1964 roku w Tokio. Zajmuje 15. miejsce, ale zdobywa coś, co trudno zmierzyć – doświadczenie. Bo na takim poziomie nie wystarczy „dobrze strzelać”. Trzeba robić to pod wielką presją. A tego Józef wytrenować nie może.

W 1966 roku stoi na podium mistrzostw świata w Wiesbaden, a w 1965 zgarnia złoto mistrzostw Europy w pistolecie centralnego zapłonu; później dokłada kolejne medale europejskie w różnych konkurencjach pistoletu. Ciągle wierny barwom jednego klubu, Śląska Wrocław.

Cztery lata po Meksyku w Hochbrück pod Monachium trwają zmagania strzelców na letnich igrzyskach olimpijskich. Dwa dni zmagań: 31 sierpnia i 1 września. Stawka jest spora, bo startuje 62 zawodników z 39 krajów. 

Major Józef Zapędzki broni tytuł. W pierwszych próbach nie wszystko idzie idealnie i jest trzeci. Nie traci jednak humoru. Ba, chętnie żartuje, jakby chciał zrzucić napięcie. Kolejne strzały są już dużo lepsze. Koniec końców wynikiem 595 punktów bije własny rekord olimpijski i znów zostaje mistrzem olimpijskim. Za nim są Ladislav Falta (594) i Viktor Torshin (593). Różnica jest minimalna. Ale pistolet szybkostrzelny to taka właśnie konkurencja. Jeden punkt w czterosekundowej serii potrafi obrócić tabelę. 

W jego domu w Łazach rodzina śledzi transmisję. Matka wierzy w syna, choć nie ukrywa zdenerwowania. Przecież obiecał jej medal, ale to sport. Tu wszystko może się zdarzyć. Kiedy okazuje się, że Józek spełnił obietnicę pani Maria również daje upust emocjom. Później powie wysłannikowi „Trybuny Robotniczej”:

Obrona złota na igrzyskach zdarza się wyjątkowo. Zapędzki jest jednym z nielicznych, którzy tego dokonali. Ten medal ma jeszcze jeden wymiar. Polak zdobył go 1 września, trzydzieści trzy lata po wybuchu II wojny światowej. Swój sukces ten dedykuje ojcu, który zginął w obozie koncentracyjnym w Dachau, kilkanaście kilometrów od monachijskiej strzelnicy…

Kariery nie kończy się w 1972 roku, bo strzelectwo pozwala zostać przy rywalizacji dłużej, jeśli ręka i głowa trzymają ten rytm. Zapędzki jedzie na igrzyska do Montrealu. Znów dwa dni rywalizacji. Znów obrona tytułu. Ale tym razem wraca bez medalu. Zajmuje 45. lokatę. Tym razem to nie psychika zawodzi. W 2001 roku przyzna:

W 1980 r. po wielu perturbacjach wyjeżdża  na igrzyska olimpijskie do Moskwy. Ma wtedy 51 lat. Strzela 591 punktów i zajmuje 14. miejsce (ex aequo), zamykając pięć kolejnych olimpijskich startów w tej samej konkurencji – od Tokio do Moskwy. 

Po zejściu ze sceny nie ma miękkiego lądowania. Za medale nie może utrzymać rodziny. Sława przemija, a nazwisko nie otwiera każdych drzwi. Pracuje więc jako nauczyciel wychowania fizycznego i jako taksówkarz. Później wyjeżdża, by szkolić innych i zarabiać poza krajem. W pewnym momencie podsumowuje to bez ozdobników:

Ale nikt nie jest w stanie wymazać go z historii. Źródła klubowe i federacyjne opisują go jako wieloletniego reprezentanta Śląska Wrocław i wielokrotnego mistrza kraju, a międzynarodowe bazy danych zestawiają jego olimpijskie wyniki obok medali MŚ i ME. To jest ta część sportowej kariery, która nie zależy od nastroju czy epoki. 

Nie ma też po drodze z mediami. Ceni sobie kulturę i prywatność, ale pewnego dnia dziennikarz lokalnej gazety przekracza te granice. Józef na długie lata przestaje udzielać wywiadów. Gdy już zmienia zdanie, na początku XXI wieku, reguły są jasne. Rozmowy mają dotyczyć tylko i wyłącznie sportu…

Umiera w lutym 2022 roku we Wrocławiu. Zostają po nim wyniki, przede wszystkim dwa złote medale olimpijskie (1968 i 1972), pięć olimpijskich startów w jednej konkurencji i memoriał jego imienia organizowany we Wrocławiu. I legenda, która żyje do dzisiaj…

Czytaj też: Strzelanie do gołębi – rysa na igrzyskach?